Burgerschapsonderwijs… mijn hart ging niet direct sneller kloppen toen een school mij belde om te vragen of ik met hun een traject wilde doen over visie, leerlijn en evaluatie-instrumenten van burgerschapsonderwijs. Maar toen ik me in het onderwerp verdiepte kwam ik erachter dat dit geheel onterecht is! De opdracht van burgerschapsonderwijs is zo geformuleerd dat dit een vakgebied is waar je je ‘ei’ als leerkracht helemaal in kwijt kunt.
Want waarom ben je ooit het onderwijs in gegaan? Om kinderen te helpen zich te ontwikkelen tot mooie mensen. Die goed met elkaar omgaan en de wereld een beetje beter maken. En dat is precies waar burgerschapsonderwijs om draait.
‘Dat doen we al… met sociaal emotionele ontwikkeling’, denk je dan. Maar burgerschapsonderwijs is meer dan dat. ‘Bij burgerschap gaat het om leren samenleven, zowel met anderen in je directe omgeving als in meer maatschappelijke en politieke contexten, waarbij je ook kritisch leert nadenken over hoe er wordt samengeleefd, of dat eerlijk gaat en hoe je dat kan veranderen.’ (ProDemos Handboek Burgerschapsonderwijs). Je gaat samen met de kinderen kwesties van verschillende kanten bekijken, bewust andere meningen opzoeken en met elkaar oplossingen bedenken. Dat wordt genieten van de creatieve ideeën en invalshoeken van de kinderen!
Het is de bedoeling dat je als schoolteam je eigen accenten legt in het aanbod van burgerschapsonderwijs. Je bedenkt wat je als team belangrijk vindt, wat jouw populatie nodig heeft en wat bij de algemene visie van de school past. Je vraagt de leerlingen en ouders wat zij belangrijk vinden om te leren. Van daaruit maak je de (globale) kerndoelen klein en concreet in een leerlijn die past bij wat de leerlingen op jouw school te leren hebben.
Hier zit de ruimte om als leerkracht weer zelf je onderwijs vorm te geven in plaats van klakkeloos een methode open te slaan of je digibord aan te zetten. Je organiseert lesactiviteiten, liefst praktisch en ook buiten school, waardoor kinderen bijvoorbeeld oplossingen bedenken voor een tekort aan vrijwilligers bij een club of voor zwerfafval, communiceren met leerlingen van een school in het buitenland, een actie op touw zetten voor de voedselbank of in gesprek gaan met de wethouder of gemeenteraad over een probleem in hun wijk.
Burgerschapsonderwijs gaat goed samen met thematisch werken en biedt rijke activiteiten waarin doelen uit meerdere vakgebieden (taal, rekenen, digitale geletterdheid, wereldoriëntatie) tegelijk aan bod komen.
Ongemerkt doe je al veel aan burgerschap. Sommige scholen vinken de kerndoelen van burgerschap daarom af door te verwijzen naar lesactiviteiten die al gegeven worden in andere vakgebieden. Dat kan. Maar het is jammer dat je dan vooral vanuit de aanbodkant denkt. De meerwaarde en het werkplezier ontstaat als je niet vanuit aanbod denkt, maar vanuit de vraag: wat krijgen onze kinderen al van huis mee in hun leefomgeving en opvoeding, waar zitten blinde vlekken en hoe kunnen wij die wegnemen?
Soms kan het dan spannend worden. Als je in de klas onderwerpen bespreekt die thuis taboe zijn. Of als kinderen in de klas uitspraken doen waardoor de ander zich niet veilig voelt. Toch zit daar juist de uitdaging en zijn dat de momenten waarop kinderen, ouders en jijzelf leren over burgerschap! Vrijheid van meningsuiting, omgaan met diversiteit en democratische waarden worden dan in praktijk gebracht.
Ga het niet uit de weg en breng die situaties tot een goed einde door de ander te vragen: ‘Wat maakt dat je dit zegt?’. Door aan ouders uit te leggen waarom je het belangrijk vindt om dit onderwerp in de klas te bespreken. Door met ouders te bedenken op welke manier je dit kunt doen, een manier of activiteit die goed is voor iedereen. Door met elkaar te zoeken naar betrouwbare en volledige informatie. Cordula Rooijakkers schreef erover in haar boek ‘Vijftien lessen die kleurrijke basisscholen ons leren’. Stichting School en Veiligheid geeft tips over de rol van de leerkracht bij botsende meningen. En zo zijn er vele hulpbronnen.
In het burgerschapsonderwijs kun jij als leerkracht het verschil maken en bouwen aan een democratische samenleving waarin voor iedereen plek is.
Leerkracht… een onmisbaar beroep. Burgerschapsonderwijs… het hart van je werk!
Bron afbeelding: Teamgids Burgerschap PO 2025, SLO